Đa số mọi người khi đi làm ăn hay sáng tạo thường chỉ canh cánh giữ gìn những tài sản cầm nắm được. Nhìn thấy cái máy tính bị lấy trộm, dàn máy móc trong xưởng bị hỏng, hay đống hàng trong kho bị ẩm mốc là xót đứt ruột. Nhưng lạ một điều, những tài sản vô hình trị giá gấp chục lần như một ý tưởng hay, một cái tên thương hiệu đang ăn nên làm ra, hay một công thức pha chế độc quyền lại hay bị vứt lăn lóc, ai muốn lấy thì lấy.
Luật Việt Nam gọi chung những tài sản chất xám đó là Sở hữu trí tuệ. Cụ thể hơn, pháp luật chia cái "bánh" sở hữu trí tuệ này ra làm ba mảng chính. Mỗi mảng bảo vệ một kiểu thành quả sáng tạo khác nhau.
Nhóm thứ nhất: Quyền tác giả và quyền liên quan
Đây là nhóm quen thuộc nhất với những người làm nội dung, nghệ thuật, hay công nghệ. Quyền tác giả bảo vệ cách bạn thể hiện một ý tưởng ra bên ngoài. Chữ "tác phẩm" ở đây rất rộng. Nó không chỉ là một cuốn tiểu thuyết hay một bài hát. Một đoạn code phần mềm bạn viết ra, một bản vẽ kiến trúc nhà cửa, một bức ảnh chụp, hay thậm chí là bài viết quảng cáo bạn đăng trên fanpage cũng được tính là tác phẩm.
Quyền tác giả
Điểm hay nhất của quyền tác giả là cơ chế bảo hộ tự động. Nghĩa là ngay khoảnh khắc bạn đặt bút viết xong bài thơ hay gõ xong dòng code cuối cùng, pháp luật đã mặc nhiên công nhận quyền của bạn rồi. Chẳng ai bắt bạn phải chạy lên cơ quan nhà nước để xin phép cả.
Tuy nhiên, có một thực tế phũ phàng là khi xảy ra ăn cắp bản quyền (như bị đối thủ copy y chang bài viết hay sao chép mã nguồn), việc chứng minh "tôi mới là người tạo ra nó đầu tiên" cực kỳ rắc rối. Giữ lại bản nháp hay ngày giờ lưu file nhiều khi không đủ thuyết phục. Đó là lý do những người làm nghề chuyên nghiệp vẫn bỏ tiền và thời gian đi nộp hồ sơ xin cấp Giấy chứng nhận đăng ký quyền tác giả. Tờ giấy đó giống như một cái "kim bài miễn tử", ra tòa cứ chìa ra là xong, đối phương phải tự đi tìm bằng chứng nếu muốn cãi lại.
Còn quyền liên quan thì hẹp hơn một chút, chủ yếu dành cho các ca sĩ, diễn viên biểu diễn tác phẩm, hoặc các nhà sản xuất bản ghi âm, đài phát thanh truyền hình.
Nhóm thứ hai: Quyền sở hữu công nghiệp
Nếu nhóm thứ nhất thiên về dân sáng tạo nghệ thuật, thì nhóm sở hữu công nghiệp lại là mạch máu của dân kinh doanh và sản xuất. Nó bảo vệ những tài sản trí tuệ có thể đẻ ra tiền trực tiếp trên thị trường. Nhóm này khá đồ sộ, có thể kể đến vài đối tượng sát sườn nhất:
Nhãn hiệu là thứ phổ biến nhất. Nó chính là cái tên, cái logo, hay câu slogan dán trên hộp sản phẩm hoặc treo trước cửa hàng để khách không nhầm bạn với đối thủ. Ở Việt Nam, ai nộp đơn đăng ký nhãn hiệu lên Cục Sở hữu trí tuệ trước thì người đó được cấp quyền.
Sáng chế dành cho những ai tìm ra được một giải pháp kỹ thuật mới, giải quyết được một vấn đề cụ thể. Nó có thể là một cái máy gặt lúa kiểu mới, một công thức hóa học tạo ra loại thuốc trị bệnh mới. Xin cấp bằng sáng chế rất khó và tốn thời gian, nhưng một khi đã có, bạn được độc quyền sản xuất và bán nó trong vòng 20 năm.
Kiểu dáng công nghiệp không quan tâm đến chức năng máy móc bên trong, nó chỉ bảo vệ hình dáng bên ngoài. Bạn thiết kế ra một kiểu dáng chai nước hoa độc lạ chưa từng có, hay một mẫu xe máy có đường cong khác biệt. Bạn đi đăng ký kiểu dáng công nghiệp để cấm các xưởng khác đúc khuôn làm nhái vỏ ngoài sản phẩm của bạn.
Bí mật kinh doanh lại là một ngoại lệ thú vị. Công thức pha nước luộc gà của tiệm phở gia truyền, tỷ lệ trộn hương liệu, hay tệp danh sách hàng nghìn khách hàng VIP của một công ty bất động sản. Những thứ này không ai cấp bằng cho bạn cả. Cách duy nhất để pháp luật bảo vệ bí mật kinh doanh là chính bạn phải tự giấu nó thật kỹ bằng các biện pháp bảo mật và hợp đồng giữ bí mật với nhân viên. Nếu bạn sơ hở để lộ ra ngoài, coi như mất trắng.
Ngoài ra, nhóm này còn có Chỉ dẫn địa lý (như nước mắm Phú Quốc, cà phê Buôn Ma Thuột) hay Thiết kế bố trí mạch tích hợp, nhưng thường dành cho các tập đoàn lớn hoặc tổ chức địa phương.
Nhóm thứ ba: Quyền đối với giống cây trồng
Mảng này thường ít được nhắc đến trên mặt báo, trừ khi có vụ lùm xùm lớn nào đó. Nhưng với một nước nông nghiệp như Việt Nam, nó cực kỳ quan trọng.
Nếu bạn là một kỹ sư nông nghiệp hoặc một nông dân bỏ ra cả chục năm trời lai tạo được một giống lúa mới chịu mặn tốt, cho năng suất cao, bạn có quyền đăng ký bảo hộ giống cây trồng đó. Giống như vụ gạo ST25 nổi tiếng, khi hạt giống được bảo hộ, không ai được phép tự ý nhân giống đem bán thương mại nếu chưa trả tiền bản quyền cho tác giả.
Tổng kết lại
Nhiều người hay than phiền rằng luật sở hữu trí tuệ rối rắm và thủ tục nhà nước thì rườm rà. Đúng là đi làm giấy tờ nhiều lúc cũng mệt mỏi. Nhưng thương trường vốn dĩ không có chỗ cho sự ngây thơ. Bạn làm ra một sản phẩm tốt, một bài hát hay, hay xây dựng được một cái tên quán đắt khách, thì chắc chắn sẽ có người dòm ngó và muốn xài chùa.
Hiểu pháp luật bảo vệ những gì không phải để đi học thuộc lòng, mà để biết đường rào lại cái tài sản của mình trước khi "mất bò mới lo làm chuồng". Dành thời gian phân loại xem mình đang có bản quyền bài viết, có nhãn hiệu cần đăng ký, hay có công thức cần bảo mật, và xử lý nó sớm, là cách đầu tư rẻ nhất để bảo vệ chén cơm của mình về sau.
