Nhiều người khi mới ra làm ăn thường dồn hết tiền bạc vào việc thuê mặt bằng, nhập hàng, chạy quảng cáo. Khi có ai đó nhắc đến chuyện đăng ký bảo hộ cái tên hay cái logo, câu trả lời thường là "từ từ đã, để xem bán có được không rồi tính".
Thú thật, tư duy này rất dễ hiểu. Lúc mới khởi nghiệp, mỗi đồng tiền bỏ ra đều phải tính toán. Chuyện đi làm giấy tờ bản quyền nghe có vẻ xa xôi và không tạo ra doanh thu ngay trước mắt. Nhưng tôi đã chứng kiến quá nhiều chủ quán cà phê, xưởng thời trang, hay công ty mỹ phẩm phải đập bỏ toàn bộ bao bì, tháo dỡ bảng hiệu chỉ sau một đêm vì trót xài chung tên với một người đã nhanh tay đăng ký trước. Lúc đó, cái giá phải trả để làm lại bộ nhận diện thương hiệu mới đắt gấp chục lần chi phí đi đăng ký nhãn hiệu ban đầu.
Nhãn hiệu không phải là tờ giấy lộn trang trí cho đẹp. Nó là hàng rào pháp lý duy nhất giữ cho chén cơm của bạn không bị người khác thò đũa vào gắp mất.
Sự nhầm lẫn tai hại giữa tên công ty và nhãn hiệu
Điều làm tôi băn khoăn nhất khi tư vấn cho các doanh nghiệp mới là sự nhầm lẫn giữa giấy phép kinh doanh và quyền sở hữu nhãn hiệu.
Nhiều người đinh ninh rằng khi Sở Kế hoạch và Đầu tư cấp cho họ tờ giấy phép mang tên "Công ty TNHH Cà phê Mùa Thu", thì chữ "Mùa Thu" đó nghiễm nhiên thuộc quyền sở hữu của họ. Thực tế không phải vậy.
Giấy phép kinh doanh chỉ đảm bảo rằng trong cùng một tỉnh thành, sẽ không có công ty thứ hai đăng ký cái tên y hệt bạn. Nhưng nó không cấm người khác mở một quán cà phê, hay bán một gói cà phê rang xay mang thương hiệu "Mùa Thu". Cơ quan quản lý tên doanh nghiệp và cơ quan cấp quyền nhãn hiệu (Cục Sở hữu trí tuệ) hoạt động độc lập theo những bộ luật khác nhau.
Muốn độc quyền sử dụng một cái tên, một cái logo in trên sản phẩm và cấm toàn bộ những người khác trên lãnh thổ Việt Nam làm nhái, bạn buộc phải có Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu.
Nhãn hiệu bảo vệ bạn như thế nào trong thực tế?
Chúng ta hay nghe những câu chữ to tát về giá trị cốt lõi hay tầm nhìn chiến lược. Hãy bỏ qua mấy thứ đó. Ở góc độ thực tế kinh doanh hằng ngày, nhãn hiệu giải quyết cho bạn những vấn đề rất cụ thể.
Dẹp loạn hàng nhái trên chợ mạng
Nếu bạn đang bán hàng trên Shopee, TikTok Shop hay Lazada, bạn sẽ hiểu cảm giác cay đắng khi sản phẩm của mình bị các xưởng khác copy y chang ảnh, làm nhái mẫu mã rồi bán với giá rẻ bằng một nửa.
Bạn gọi điện chửi bới, họ chặn số. Bạn nhắn tin cho sàn thương mại điện tử yêu cầu gỡ sản phẩm vi phạm, sàn sẽ hỏi lại bạn một câu lạnh lùng: "Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu của bạn đâu?".
Sàn thương mại điện tử không phân xử bằng tình cảm. Họ phân xử bằng giấy tờ pháp lý. Nếu bạn đưa ra được văn bằng bảo hộ nhãn hiệu, sàn sẽ quét và khóa hàng loạt gian hàng làm nhái bạn trong vòng 24 giờ. Nếu không có tờ giấy đó, bạn đành bất lực nhìn đối thủ hút hết khách hàng của mình.
Nguyên tắc "ai nhanh tay người đó được"
Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên (first-to-file). Nghĩa là, không quan trọng bạn đã bán cái áo đó, mở cái quán đó bao nhiêu năm. Nếu có tranh chấp xảy ra, nhà nước sẽ ưu tiên cấp quyền cho người nào mang hồ sơ lên nộp tại Cục Sở hữu trí tuệ sớm nhất.
Giả sử bạn mở tiệm bánh "Hoa Cúc" từ năm 2018. Bạn làm ăn rất tốt, khách quen đông. Năm 2024, một đối thủ ở tỉnh khác thấy tên hay, mang đi đăng ký. Cục Sở hữu trí tuệ xét duyệt và cấp bằng cho họ. Ngay sau đó, họ có quyền gửi giấy mời luật sư đến tiệm của bạn, yêu cầu bạn lột bỏ toàn bộ biển hiệu "Hoa Cúc" vì tội vi phạm sở hữu trí tuệ. Nghe thì có vẻ vô lý và uất ức, nhưng luật quy định như vậy. Sự chậm trễ của bạn chính là khe hở để người khác tước đoạt thành quả kinh doanh.
Khởi điểm cho mọi giao dịch nhượng quyền
Khi công ty của bạn lớn mạnh và bạn muốn bán nhượng quyền (franchise), thứ đầu tiên đối tác đòi xem chính là văn bằng bảo hộ nhãn hiệu.
Bản chất của nhượng quyền là bạn cho người khác thuê cái tên của mình để kinh doanh kiếm lời. Không ai dại dột bỏ ra hàng trăm triệu đồng để mua lại quyền sử dụng một cái tên mà chính bản thân bạn còn chưa được nhà nước công nhận quyền sở hữu hợp pháp. Chưa kể, nếu không đăng ký nhãn hiệu, bạn lấy cơ sở pháp lý nào để kiện những người nhận nhượng quyền nhưng lại làm sai công thức, phá giá, hoặc tự ý sử dụng logo của bạn khi hợp đồng đã hết hạn?
Trở thành tài sản có thể định giá
Nhiều người nghĩ tài sản công ty chỉ là máy móc, nhà xưởng, bàn ghế. Thực ra, khi thương hiệu đủ mạnh, cái tên mới là thứ đáng giá nhất.
Nhãn hiệu được pháp luật công nhận là một loại tài sản vô hình. Bạn có thể định giá nó để góp vốn vào công ty khác. Bạn có thể bán đứt nó cho một tập đoàn lớn. Những thương vụ mua bán sáp nhập (M&A) trị giá hàng triệu đô la thường xoay quanh việc định giá khối tài sản vô hình này. Khi bạn nắm trong tay tờ chứng nhận nhãn hiệu, bạn có quyền định đoạt số phận của nó giống như cách bạn cầm sổ đỏ một miếng đất.
Những sự thật mất lòng khi đi làm nhãn hiệu
Quy trình đăng ký nhãn hiệu ở Việt Nam không khó, nhưng nó đòi hỏi sự kiên nhẫn. Có vài điều bạn cần biết trước khi bắt tay vào làm để tránh tiền mất tật mang.
Không phải tên nào cũng đăng ký được. Bạn không thể lấy những từ ngữ mang tính mô tả chung chung để làm của riêng. Ví dụ, bạn bán phở và muốn đăng ký độc quyền chữ "Phở Bò Siêu Ngon". Chắc chắn Cục sẽ từ chối. Vì chữ "phở bò" là tên loại đồ ăn ai cũng được dùng, còn "siêu ngon" là từ chỉ chất lượng. Tên nhãn hiệu phải có tính phân biệt cao, tốt nhất là những từ tự tạo, không mang ý nghĩa rõ ràng trong từ điển.
Thời gian chờ đợi rất dài. Theo luật định, quá trình thẩm định từ lúc nộp đơn đến lúc ra bằng mất khoảng 12 đến 15 tháng. Nhưng trên thực tế, do lượng đơn đổ về quá lớn, bạn có thể phải chờ từ 2 năm, thậm chí 3 năm mới cầm được tấm bằng trên tay. Tin vui là ngay từ ngày bạn nộp đơn và có dấu xác nhận của Cục, bạn đã xác lập được "ngày ưu tiên". Bất kỳ ai nộp đơn đăng ký cái tên giống bạn sau ngày đó đều sẽ bị loại.
Nên tra cứu trước khi nộp tiền. Rất nhiều người tự hì hục làm hồ sơ, nộp phí, rồi đợi 2 năm sau nhận được tờ giấy từ chối vì tên đã bị người khác đăng ký từ đời nào. Bạn nên nhờ các văn phòng luật sư hoặc đại diện sở hữu trí tuệ tra cứu sâu trên hệ thống trước. Tra cứu giúp bạn biết cái tên mình định chọn có khả năng thành công bao nhiêu phần trăm. Nếu tỷ lệ thấp, đổi tên ngay từ đầu để đỡ mất thời gian.
Chuyện nhỏ nhưng hậu quả lớn
Tôi từng nghĩ mãi về lý do tại sao người ta tiếc vài triệu đồng chi phí đăng ký nhãn hiệu ban đầu, để rồi sau này phải chi hàng trăm triệu thuê luật sư đi kiện cáo đòi lại tên. Lý do lớn nhất có lẽ là tâm lý chủ quan. Chúng ta luôn nghĩ "công ty mình bé tí, ai mà rảnh đi ăn cắp tên làm gì".
Vấn đề là khi công ty bạn lớn lên và được chú ý, thì chuyện đã không còn nằm trong tầm kiểm soát của bạn nữa. Kẻ cắp nhãn hiệu không hẳn là một tổ chức tội phạm xa xôi nào đó. Đôi khi nó là chính nhân viên cũ tách ra làm riêng. Đôi khi là người anh em cùng hùn vốn ban đầu nhưng sau đó cãi nhau chia tay. Họ hiểu rõ giá trị cái tên bạn đang xây dựng và họ biết bạn chưa đăng ký.
Kinh doanh là một hành trình rủi ro. Bạn phải đối mặt với vô vàn thứ khó lường như thị trường sập, giá nguyên liệu tăng, nhân viên nghỉ việc. Đó là những thứ bạn không thể kiểm soát. Nhưng chuyện giữ lại cái tên do chính mình đẻ ra là việc hoàn toàn nằm trong tay bạn.
Đừng đợi đến lúc quán đông khách hay sản phẩm lên xu hướng mới lật đật đi tìm luật sư. Hãy nộp đơn đăng ký nhãn hiệu ngay từ ngày bạn quyết định in cái logo đó lên bao bì sản phẩm. Chi phí và thời gian bỏ ra cho một tờ giấy chứng nhận sở hữu trí tuệ rẻ hơn rất nhiều so với một đêm mất ngủ vì bị cướp mất cái tên.
